شهری، فرسوده، تاریخی، قدیمی

است که دسترسی به نواحی خارج از شهر را میسر می ساخته است.
از ساختارهای بسیار مهم شهر اصفهان باید به ایجاد چهارباغ و نقش آن در توسعه این شهر اشاره کرد که در ابتدا به عنوان تفرجگاه شهری و بعدا” به عنوان محور توسعه شهری بکار رفته است. از محورهای دیگر توسعه شهر، ایجاد باغ و شهرک فرح آباد و باغ هزارجریب می توان نام برد که توسعه را در محور جنوب غربی و غرب مقدور ساخت.
” در طرح توسعه شهر اصفهان سه محور اصلی مورد توجه است :
1. محور بازار که استخوانبندی قدیمی شهر بوده و توسعه شهر تا عصر شاه عباس اول در پیرامون آن صورت گرفته است که جنوبی ترین قسمت آن به تخت فولاد منتهی می گردید.
2. محور چهارباغ که از زمان شاه عباس اول پدید آمده و شهر را به طرف جنوب زاینده رود توسعه داده است که در جنوبی ترین قسمت آن باغ هزارجریب قرار داشته است.
3. سومین محور توسعه که در اواخر عصر صفویه ایجاد گردیده، مرکز شهر را از طریق چهارباغ، عباس آباد، لبنان و پل مارنان به فرح آباد وصل می کرده است” ( همان : 115 ) . در این سایت مطالب به صورت text only نمایش داده می شود و عکس ها و نمودار ها و.. درج نمی شود. برای دانلود فایل اصلی به سایت sabzfile.com مراجعه نمایید
نقشه شماره ( 7-5 ) : محورهای توسعه شهر اصفهان در دوره صفویه

متن کامل در sabzfile.com

ماخذ : ( شفقی، 1385 : 115 )
7-6- شناخت بافت فرسوده در سطح مناطق شهری اصفهان
شهر اصفهان، به 14 منطقه شهری تقسیم می گردد که بیشترین جمعیت در منطقه 8 و کمترین تراکم جمعیت در منطقه 2 استقرار یافته اند. بیشترین رقم بعد خانوار مربوط به منطقه 14 و کمترین آن در منطقه 1 دیده می شود. توزیع جغرافیایی جمعیت در مناطق شهری اصفهان در نقشه شماره ….. ارائه شده است.
همچنین در جدول شماره 7-6 جمعیت مناطق شهری و بعد خانوار در آن به تفکیک آورده شده است.
نقشه شماره ( 7-6 ) : توزیع جمعیت در مناطق چهاده گانه شهر اصفهان

جدول شماره ( 7-6 ) : جمعیت، درصد جمعیت، بعدخانوار و نسبت جنسی در مناطق چهارده گانه شهراصفهان درسال 85
مناطق جمعیت درصد از
جمعیت شهر اصفهان بعد خانوار
منطقه 1 73583 4.6 3.3
منطقه 2 54500 3.4 3.7
منطقه 3 111349 6.99 3.4
منطقه 4 112366 7.05 3.5
منطقه 5 144335 9.06 3.6
منطقه 6 106792 6.7 3.4
منطقه 7 125433 7.88 3.8
منطقه 8 204015 12.8 3.7
منطقه 9 68327 4.29 3.5
منطقه 10 189414 11.9 3.7
منطقه 11 55102 3.4 3.8
منطقه 12 94156 5.9 3.7
منطقه 13 108464 6.8 3.8
منطقه 14 143846 9 4

این شهر به عنوان یکی از شهر های تاریخی ایران دارای 205723 هکتار بافت فرسوده می باشد . در این شهر 53 لکه بافت فرسوده شناسایی شده است. منطقه 3 دارای بیشترین بافت فرسوده و منطقه 5 کمترین بافت فرسوده را دارا می باشد. نقشه شماره 7-7 بافتهای فرسوده مصوب در کل مناطق شهر اصفهان را نشان می دهد. در جدول شماره 7-7 مساحت بافت فرسوده در هر منطقه و تعداد لکه های شناسایی شده ارائه شده است.

نقشه شماره ( 7-7 ) : بافتهای فرسوده مصوب در کل مناطق شهر اصفهان

جدول شماره ( 7-7 ) : مساحت مناطق شهر اصفهان َو بافتهای فرسوده آن
مناطق مساحت (هکتار) درصد از
مساحت کل مساحت
بافت فرسوده تعداد لکه
منطقه 1 800 1.7 213.08 6
منطقه 2 2100 4.4 84.24 3
منطقه 3 1100 2.3 299.06 9
منطقه 4 7500 15.7 107.95 2
منطقه 5 6000 12.6 66.52 2
منطقه 6 6600 13.8 116.41 3
منطقه 7 2850 6 179.23 2
منطقه 8 2050 4.3 202.74 4 در این سایت مطالب به صورت text only نمایش داده می شود و عکس ها و نمودار ها و.. درج نمی شود. برای دانلود فایل اصلی به سایت sabzfile.com مراجعه نمایید
منطقه 9 1950 4.1 221.88 11

متن کامل در sabzfile.com

منطقه 10 2100 4.4 220.82 5
منطقه 11 1100 2.3 89.88 2
منطقه 12 8200 17.2 106.19 1
منطقه 13 3450 7.2 72.75 1
منطقه 14 1900 4 76.48 2
ماخذ : اطلاعات اخذ شده از سازمان بهسازی و نوسازی شهر اصفهان
7 -7- طرح های توسعه شهری در اصفهان
برای شهر اصفهان تاکنون طرح های مختلف توسعه شهری تهیه گردیده است. اولين برنامه‌ها و طرح‌هاي توسعه شهري اصفهان، مربوط به صدها سال قبل بوده كه مهمترين و تأثيرگذارترين آنها، در دوره صفويه بود كه اوج تكامل شهرسازي در ايران، محسوب مي‌شود و نهايتاً موجب ايجاد و شكل‌گيري ” مكتب شهرسازي اصفهان” گرديد.
از زمان تدوین نخستین طرح کالبدی (به مفهوم نوین آن ) برای شهر اصفهان حدود پنجاه سال گذشته است. در این مدت سه طرح جامع مصوب، دو طرح تفصیلی و یک طرح منطقه ای برای شهر و منطقه اصفهان تهیه شده اند که هریک بنا به رویکرد و ویژگی هایش و به مقتضای زمان تهیه و اجرا، تاثیرات خود را بر انتظام کالبدی شهر اصفهان و بافتهای فرسوده و غیر فرسوده آن بر جای نهاده است( خلیفه سلطانی، 1385 : 56)
طرح های توسعه شهر اصفهان عبارتند از طرح جامع کوکس( 1338 ه.ش )، طرح جامع ارگانیک (1348)، طرح تفصیلی ارگانیک( 1354)،طرح تجدید نظر در طرح جامع ارگانیک(1367)،طرح تفصیلی طرح تجدید نظر (1372)، طرح جامع منطقه اصفهان (1367). از سال 1379 نیز تهیه نخستین طرح تفصیلی به کارفرمایی شهرداری اصفهان – به جای وزارت مسکن و شهرسازی- و مشارکت چندین مهندسین مشاور آغاز شده و همچنان ادامه دارد. در خطوط بعدی به بررسی این طرح ها و نقش آنها در بافتهای فرسوده پرداخته می شود :
7-7-1- طرح های جامع کوکس (1338 ه.ش )
اولين طرح توسعه شهري اصفهان در سال 1337 توسط دفتر فني وزارت كشور و از طريق مشاور آلماني بنام كوكس، تهيه گرديد که شامل 40 طرح و نقشه بود. .طرح جامع کوکس به عنوان نقطه عطفی در نحوه مداخله دربافت شهر وارائه دهنده نخستین برنامه سیستماتیک سازماندهی کاربری زمین برای شهر اصفهان از جایگاه ویژه ای برخوردار است. هدف ازاین پروژه بهبود مدیریت اجرایی و روش های عملیاتی برای اصلاح تشکیلات شهرداری ها در شهرهای سراسر کشور وایجاد یک مرکز آموزشی برای پرسنل شهرداری بود. یکی از حوزه های اصلی آموزش وتوسعه مربوط به برنامه ریزی شهری میباشد (خلیفه سلطانی، 1385 : 56 ).
درگزارش طرح آمده که تراکم درداخل بافت تاریخی که قسمتی از محدوده منطقه یک را نیز دربرمیگرفت به 300 نفر در هکتار می رسد که خود نشان دهنده وضعیت بسیار فعال و پویای بافت بود. همچنین درعین حال بخش اعظم آن سالم ودست نخورده باقی مانده است. بنابراین مهندسان مشاور کوکس در رابطه با برخورد و ساماندهی بافت تاریخی و قدیمی موقعیت استثنایی داشته و به خوبی میتوانسته اند طرحی ارائه دهند که بافت شهری را به بهترین نحو حفظ کند . بررسی طرح درسالهای بعدآشکارا نشان داد که بافت شهر و ارزش های آن توجه کافی ندارد (ذبیحی، 1388 : 85 ).
ازدیدگاه طرح،وجود آثار برجسته هنر ومعماری اسلامی درقلب اصفهان این پتانسیل را به وجود آورده است که به یکی از مراکز اصلی فرهنگی وتوریستی خاورمیانه تبدیل گردد. طرح، راه حل مواجهه با گسترش واحدهای تجاری وتراکم ترافیکی ودرعین حال فعال کردن پتانسیل های این مرکز شهری را در توسعه برطبق منطقی می داند که جریان ترافیکی مناسب، پارکینگ خارجی از خیابان، نواحی سبز، جدایی ساختمان های دولتی وتجاری، بهسازی مناظرتاریخی و دیگر جنبه های مختلف شهر مدرن را تدارک می بیند (خلیفه سلطانی، 1385 : 56 ).
کلام آخردرخصوص طرح جامع کوکس این میباشد که این طرح هرچند توسط مشاوران خارجی برای شهر اصفهان تهیه گردید ودرآن زمان در آمریکا وکشورهای اروپایی، مرمت شهری جایگاه ویژه ای در طرح های توسعه شهری داشت و مشاوران آشنایی لازم را با مشکلات بافت های قدیمی و فرسوده داشتند، برای بافت فرسوده و قدیمی شهر اصفهان راهکار مناسبی از جانب تهیه کنندگان ارائه نشد. لذا طرح جامع کوکس به جای آنکه راهنمایی برای طرح های توسعه شهری بعدی اصفهان در خصوص چگونگی مواجه با بافت های قدیمی و فرسوده باشد، باعث فرسوده شدن بیشتر بافت به علت عدم پویایی آن و افزایش مشکلات برای طرح های بعدی در طی سال های آینده گردید.
7-7-2- طرح جامع و تفضیلی ارگانیک
درطی 55-1335، شهراصفهان از شرایط عموی حاکم برکشور شدیدا” تاثیر پذیرفت و با پدیده مهاجرت شدید مواجه گردید. صنعتی شدن این شهر نیز بر رشد و گسترش سطحی شهری دامن زد. طرح جامع ارگانیک، دومين طرح توسعه شهري اصفهان، در چنین شرایطی و با توجه به برنامه عمران سوم (1341تا1346 ه.ش) مبنی بر تهیه طرح های جامع شهری، توسط مشاور ارگانيك تهيه و در سال 1350 به تصويب رسيد. اين طرح، اولين طرح جامع رسمي شهر اصفهان است.
این طرح شناخت جامعی از وضع موجود شهر و منطقه اصفهان به دست داده و به تحلیل مسائل می پردازد. آنچه از خلال گزارش های این طرح میتوان استنباط نمود،حاکی از آن است که موارد زیر به عنوان خطوط اصلی راهنمای برنامه ریزی مورد توجه این طرح قرار داشته اند:
1- از تبدیل شدن اصفهان به شهری مرده که تنها به عنوان شهر تاریخی و یک موزه مورد بازدید جهانگردان قرار گیرد جلوگیری به عمل آید.
2- فعال بودن شهر بدون آسیب رساندن به ساختار موجود و بافت قدیمی آن عملی گردد.
3- در شکل گیری ایده ها و تدوین پیشنهادهای طرح بر یک عظمت مدرن و تاریخی تکیه شود.
با الهام از موارد فوق طرح ارگانیک توصیه هایی را بصورت پراکنده در شکل گزارش ارائه میدهد که چکیده آن را میتوان درموارد زیر بازگو نمود:
– قسمت قدیم شهر که بناهای تاریخی درآن قرار گرفته اند، نوسازی و تعمیر شود و محلات مسکونی مرغوب در جنوب و محلات مسکونی شمال شیخ بهایی و شاه عباس آن را به صورت کمربندی احاطه کرده و یک کمربند پهن فضای آزاد در اطراف آن به وجود آید که در آن باغ ها و اشجاری ها احداث شوند.
– ازنظر طرح، تلقی به عنوان مرکز شهر 25 سال آینده، از نظر اقتصادی واز نظر نگهداری بافت موجود شهر عملی نیست و به همین دلیل گسترش خطی را در جهتی معین توصیه نموده است.
-گسترش خطی شهر بر روی یک محور بزرگ که در شمال و شمال غرب شهر ایجاد خواهد شد استوار بوده و کلیه فعالیت های مهم اقتصادی واجتماعی راشامل میباشد.
– برای زنده وفعال بودن شهر لازم است که ارتباط شهر قدیمی با شهر آینده به سهولت وسرعت انجام شود.
– طرح منطقه ای را که درطرفین چهارباغ پس از سی وسه پل (درساحل رودخانه، بین پل فلزی وپل خواجو) قرار داردگرفته، به عنوان مرکز جدید پیشنهاد مینماید.
از جمله جنبه های مختلف طرح جامع ارگانیک که مرتبط با این مطالعه میباشد، میتوان به موارد زیراشاره کرد:
الف) طرح توجه به بافت تاریخی را از اهداف عمده ی خود تلقی می کند و حفظ آن را در عین پویایی و زنده ماندن از اهداف استراژیک برخورد با بافت تاریخی میداند. ایجاد مراکز متعدد خدماتی درقسمت های توسعه بدون آنکه رقابتی با مرکز اصلی و قلب شهر ایجاد نماید، انتقال بخشی از فعالیت های دوایر دولتی به اراضی توسعه درشمال غرب شهر، بستن چهارباغ بر روی ترافیک سواره، رونق بخشی بازار، ایجاد مرکز عصر پهلوی، تعیین ناحیه داد و ستد در قسمت تاریخی شهر، پیشنهاد ایجاد یک محور کمربندی که بافت تاریخی را محصور می کند، ایجاد محورهای جدید در دل بافت منظور آماده کردن آن برای پذیرش تحولات فوق، ایجاد کمربند سبز پیرامون بافت وتدبیر طرح درایجاد پیوند بین بافت قدیم و بخشی های جدید توسعه، جملگی از موارد مشخص تلاش طرح برای حفظ و نگه داشتن تاریخی شهر است. ولی غلبه رهیافتهای فیزیکی دربرخورد با مسائل بافت قدیم و کم بها دادن به مسائل اقتصادی اجتماعی موجب می شود که در بهترین حالت، برد توسعه از چند مرکز فعال مشخص ویا بدنه ی محورهای اصلی موجود و پیشنهادی فراتر نرود. کالبد ازهم گسیخته به وسیله محورهای جدید الاحداث نیز که قبلا در پیوندی ارگانیک، از سازمان فضایی و ارتباط عملکردی معنی دار برخوردار بود، درشرایط جدید به حال خود رها شده و رو به زوال رفته و با شکلی نامناسب و معیوب و بدون برنامه بازسازی میشود ( ذبیحی، 1388 :86 و 87 )
طرح جامع وتفضیلی ارگانیک با تاکید بر حفظ خصوصیات شهر اصفهان، ایجاد بناهای بلند( بیش ار 4 طبقه) را در محدوده شهر قدیم منع کرده و بر لزوم همخوانی ارتفاع و نمای بنا با آثار تاریخی همجوار آن تاکید نمود. اکنون پس از گذشت 4 دهه، آثار چنین تدابیری به خوبی برسیمای شهر اصفهان مشهود گردید است (خلیفه سلطانی، 1385 : 60 ).
این طرح مخالف توسعه کنترل نشده وسریع شهر بوده است، زیرا این رویه باعث متلاشی شدن بافت منسجم وارگانیک قدیمی می گردد. طرح جامع ارگانیک با پیشنهاد احداث ساختمان در 4طبقه،عملا” بافت را دچار نوسازی و بازسازی می کند. پیامد این مسئله افزایش تعداد جمعیت بودکه خود نیاز به افزایش سطح و سرانه کاربری هایی مورد نیاز همچون شبکه ارتباطی،فضایی سبز تجاری فرهنگی و…را افزایش می داد. که البته درعمل تاکنون افزایش قابل توجهی درسطح سرانه کاربری های مورد نیاز بافت به وجود نیامده است. در واقع عدم تحقق پیشنهادات طرح مذکور و نیز عدم کارایی آن در مواجه با بافت شهری منجر به فرسودگی بیشتر بافت در نتیجه عدم پویایی آن گردیده است .
7-7-3- طرح منطقه اصفهان
پس از انقلاب، دراغلب شهرها تجدید نظر درطرح های جامع قبلی در دستور کار قرارگرفت ودرمورد اصفهان نیز مقرر شد که درطرح جامع ارگانیک تجدید نظر به عمل آید و طرحی جدید منطبق با اهداف برنامه ها و سیاست های جمهوری اسلامی تهیه گردد؛ اما به علت ارتباط شدید اقتصادی، اجتماعی وعملکردی و فیزیکی شهر اصفهان با نقاط مسکونی و دیگر عناصر اطراف آن ولاینفک بودن آنها از یکدیگر،تهیه طرح جامع منطقه ی اصفهان مقدم بر تهیه طرح تجدید نظر آغاز شد.

7-7-4- طرح تجدید درطرح جامع وتفضیلی ارگانیک