مقاله جغرافی با موضوع شهري، شهری، فرسوده، ميراث

محیط سالم و خدمات پایه ) ( مرصوصی و بهرامی، 1389 : 19 و 20 ).

متن کامل در sabzfile.com

2-2-1- توسعه پایدار شهری
توسعه شهري به عنوان يك مفهوم فضايي، را مي‌توان به معني تغييرات در كاربري زمين و سطوح تراكم، جهت رفع نيازهاي ساكنان شهر در زمينه مسكن، حمل و نقل، اوقات فراغت و غذا و غيره، تعريف كرد. چنين توسعه‌اي زماني پايدار خواهد بود كه، در طول زمان، شهري از نظر زيست محيطي قابل سكونت و زندگي (هواي پاك، آب آشاميدني سالم، اراضي و آبهاي سطحي و زيرزميني بدون آلودگي و غيره)، از نظر اقتصادي بادوام (اقتصادي شهري بايد بتوان با تغييرات فني و صنعتي جهت حفظ مشاغل پايه‌اي‌اش هماهنگ شود و مسكن مناسب و در حد استطاعت ساكنانش را با يك بار مالياتي سرانه عادلانه تأمين نمايد). و از نظر اجتماعي همبسته (الگوهاي كاربري زمين، همبستگي اجتماعي و احساس شهروندي باشد كه انسان بتواند در آمدي عادلانه به دست آورد، سرپناه مناسب تهيه كند، احساس را حتي كند و تلاش و وقت خود را وقف حفاظت از تصوير شهر نمايد. ساخت يك اقتصاد شهري قوي و شهري قابل زندگي از نظر زيست محيطي، بايد با تلاشهايي به هدف حفظ گروه‌هاي اجتماعي موجود و ارائه اشكال نوين اداره شهر و كنترل آن، دست در دست هم داده تا بتوانند همبستگي و انسجام اجتماعي را حفظ كنند ( http://www.verdinejad.com ).
ديدگاه مبتني بر بعد اجتماعي يا لايه برابري، مساوات و عدالت اجتماعي توسعه پايدار در حوزه اكولوژي اجتماعي و شاخه فرعي آن اكولوژي شهري مورد بحث قرار مي‌گيرد كه معتقد است بازيگر اصلي در توسعه انسان و اجتماعات او هستند. با وجود پذيرش اصول توسعه پايدار، يعني رفع نيازهاي كنوني بدون محروميت نسلهاي آينده در توسعه شهري و زمينه‌هاي مربوط به آن، ضرورت كاهش نابرابريهاي عصر حاضر به همان ميزان (و احتمالاً بيشتر ازآن)، نگراني پيرامون وضع نسلهاي آينده است. در بطن شهرهاي جهان سوم و در حال توسعه، مقياس و دوام نابرابريها، آسيب‌پذيري و فقر اقشار كم درآمد، هر چه بيشتر بر اهميت اين نگرش به توسعه پايدار مي‌افزايد.
“در مفاهیم جدید توسعه پایدار شهری، علاوه بر تعریف مجدد بافت شهر، با ارائه ایده کاربری های ترکیبی، بر توسعه های بعدی که باید در داخل مرزهای موجود شهر صورت بگیرد تاکید می شود. بنابراین راه حل شهر فشرده به عنوان وسیله ای برای رسیدن به توسعه پایدار و آنتی تز حومه های گسترده و بی در و پیکر فعلی ( بیشتر در ایالات متحده آمریکا و برخی کشورهای جهان سوم که در تقلید از الگوی آمریکایی به وجود آمده ) مطرح است ( مرصوصی و بهرامی، 1389 : 38 ).
2-2-2- شاخص های توسعه پایدار شهری
شاخص های متعددی در زمینه های فرهنگی – اجتماعی ، سیاسی ، اقتصادی، زیست محیطی، فن آوری و گردشگری مطرح می باشد که در زیل این شاخص ها معرفی می گردند :
2-2-2-1- شاخص سیاسی
دگرگونی های سیاسی در کشور ما تاثیر کمتری در توسعه شهرها داشته است. در دنیایی که شهرنشینی در آن رو به افزایش است، دگرگونی های مختلفی در شهرها به وقوع می پیوندد. مشارکت عبارت است از ” اشکال گوناگون اداره امور شهری، ضرورت ابداع روش های جدید مشورت با مردم و تمرکززدایی در مدیریت و تصمیم گیری، تقسیم کلان شهرها به اجتماعات کوچک تر و طراحی اشکال جدیدی برای حاکمیت در شهرهای بزرگ و مناطق شهری ” (همان ، 59 )
2-2-2-2- شاخص اجتماعی – فرهنگی
توسعه شهری در ارتباط با توسعه فرهنگی مقدور است و بدون آن حیات کالبدی نامتعادل می گردد. توسعه به عنوان یک راه حل معرفی می گردد که برنامه ریزی فرهنگی به تحقق آن کمک می نماید.
بخشی از معیارهای فرهنگی – اجتماعی جامعه شهری عبارتند از:
1. تراکم جمعیت در مناطق مختلف شهر.
2. متوسط تحصیلات و درصد افراد متخصص.
3. میزان رشد فقر.
4. میزان بیکاری
5. میزان رشد شاخص جرم
6. تقاضا برای کالاهی لوکس و تغییر الگوی مصرف طی دوره.
7. شاخص مصرف انرژی
8. میزان رشد ترافیک
9. تقاضا برای استفاده از تئاتر، سینما، موزه و موسیقی.
10. تعداد مراکز مذهبی
11. تعداد گروههای مذهبی
12. میزان مرگ حاصل از حوادث آتش سوزی و تصادفات
13. تعداد مراکز فرهنگی مانند کتابخانه، فرهنگسرا، و …
14. درصد شهروندانی که به خدمات شهری مانند آب سالم، مخابرات، گاز و برق و … دسترسی دارند.

متن کامل در sabzfile.com

15. میزان جابه جایی در روز و سهم هر یک از اشکال وسازط نقلیه عمومی و خصوصی در آن ( همان،60 ).
2-2-2-3- شاخص های اقتصادی
مطالعات توسعه شهری رونق اقتصادی شهررا افزایش می دهد. در مباحث اقتصادی می توان بر موارد زیر در توسعه پایدار شهری تاکید کرد :
1. بودجه مدیریت شهری
2. توزیع درآمد در بین طبقات اجتماع و درآمد سرانه شهروندان.
3. میزان رشد تورم
4. میزان سرمایه گذاری و جذب سرمایه های خارجی و نیروهای متخصص
5. تولید ناخالص داخلی
6. تعداد پروژه های عمرانی در حال اجرا، اجراشده و عقب مانده طی دوره.
7. پراکندگی فعالیت های اقتصادی به تفکیک خدماتی، تولیدی، صنعتی و بازرگانی و … ( همان، 60 و 61 )
2-2-2-4- شاخص فناوری
در کشورهای در حال توسعه فن آوری اطلاعات در مدیریت توسعه شهری موضوعی نسبتا” جدید و ناشناخته است. تولید، پردازش و توزیع اطلاعات، یکی از مشکلات اساسی برنامه ریزان و مدیریت توسعه شهری است. زیرا در این فرایند برای شناخت وضع موجود شهرها، بیشتر سرمایه و نیروی انسانی صرف گردآوری اطلاعات آشفته، پراکنده و ناهماهنگ می شود. در فرایند تصمیم گیری درباره شهر باید اطلاعات اصلی درباره زمین، املاک، زیرساخت ها و وضعیت زیست محیطی شهر و دسترسی وجود داشته باشد. ( همان، 61 ).

2-2-2-5- شاخص زیست محیطی
شهر به عنوان یک واحد اکولوژیکی رابطه دقیق میان انسان و محیط را در خود نهفته دارد که در آن تحت تاثیر عواملی چون زمان و مکان قرار می گیرد به طوری که در جوامعی که با محدودیت های محیطی و تکنولوژیکی، غلبه طبیعت بر انسان بیشتر بوده است و همین طور بالعکس هرچند در جامعه ایده آل رابطه میان انسان و محیط باید طوری باشد که هیچ یک مقهور دیگری نباشد و این امر مورد توجه توسعه پایدار نیز می باشد.
هرچند که پیشرفت های تکنولوژیکی به انسان این اجازه را داده که بتواند محیط طبیعی را به نفع خود به کار گیرد و این امر سبب پیامدهای ناگوار زیست محیطی گردیده است، از طرف دیگر خود طبیعت نیز در ایجاد عدم تعادل اکولوژیکی بی نقش نیست، ولی آنچه که در این مبحث مورد توجه ماست بیشتر عملکرد انسان است که در شهرها خطرات زیست محیطی را به وجود آورده است.
تجمع و تمرکز بیش از حد انسان در برخی نقاط شهرهای بزرگ سبب مصرف شدید منابع آن منطقه گردیده و موجب جذب سایر منابع بسوی خود او گردیده است. چرا که شهر برای پاسخگویی به نیازهای متنوع شهروندان مجبور به استفاده منابع در حجم بسیار زیاد است. مهم تریم این نیازها را اگر به صورت داده های اصلی ذکر کنیم عبارت از انرژی، غذا و آب است. استفاده بیش از این داده ها در نقاط شهری ستانده هایی را به عنوان اثرات زیست محیطی به صورت تغییراتی در آب و هوا، آلودگی گرمایی، آلودگی آب، آلودگی صوتی، خاک و هوا و … را بر جای خواهد گذاشت ( همان، 61 و 62 ).
2-3- بررسی بافتهای شهری
منظور از بافت، گستره اي هم پيوند است که از بناها، راه ها، مجموع ها، فضاها، تأسيسات و تجهيزات شهري و يا ترکيبي از آنها تشکيل شده باشد.
در گونه شناسی بافت های شهری باید از چندین بافت در ساختار کالبدی شهر ها نام بردکه تنها بافتی که دستاورد های قرن ها معماری وشهرسازی ایران را در خود جای داده بافت تاریخی است ( حائری،1368 : 17 و 18). این بافت ها با یکدیگر روابط متقابل دارند و نوعی تقسیم عملکردی را پذیرفته اند. تمرکز تجاری خدماتی شهر در بافت های تاریخی و قدیمی جای گرفته بافتهای جدید و حومه ای و ناپیوسته بیشتر مسکونی وصنعتی شده اند (حائری، 1368 : 21).
بافت كهنه، فرسوده و نابسامان شهري كه درهسته مركزي يا لايه هاي مياني شهرها واقعند و نيازمند دخالت و ساماندهي هستند به لحاظ ويژگيهاي فضايي، كالبدي و ارزشي، همسان نبوده و شامل بافت تاريخي، بافت قدیم، بافت پيراموني يا بافت هاي با اسكان غير رسمي و بافت فرسوده می گردد.
2-3-1- بافت تاريخي
ابنيه و فضايي كه قبل از1300 هجري شمسي شكل گرفته و به ثبت آثارملي رسيده يا قابليت ثبت شدن را دارا مي باشند (مانند مجموعه ميدان نقش جهان و پيرامون آن) تماماً واجد ارزش فرهنگي تاريخي هستند. درمورد اينگونه بافت ها، ضوابط و مقررات سازمان ميراث فرهنگي وگردشگري ملاك عمل خواهد بود.
2-3- 2-بافت قديم
آن بخش از بافت هاي شهري را شامل مي شود كه قبل از1300 شكل گرفته ولكين به دليل فرسودگي كالبدي و فقدان استانداردهاي ايمني، استحكام وخدمات و زيرساختهاي شهري عليرغم برخورداري از ارزشهاي هويتي از منزلت مكاني و سكونتي پايين برخوردارند.
مداخله دراينگونه بافتها با ساير بافت هاي شهري متفاوت بوده و اقدامات از نوع بهسازي، روانبخشي و نوسازي خواهد بودكه در قالب طرحهاي ويژه به اجرا درخواهند آمد. (http://udro.org.ir ).
از مشخصات اصلی بافتهای قدیمی این می باشد که این گونه بافت ها اغلب در مرکز شهر های قدیمی قرار دارند وهسته اولیه تشکیل دهنده شهر محسوب می شوند.دیگر مشخصه اصلی آن شکل گیری و رشد ارگانیک آن می باشد.

2-3-3- بافت پيراموني يا بافتهاي با اسكان غيررسمي
بافت هاي هستند كه عمدتاً مهاجرين روستايي وتهيدستان شهري رادر خود جاي داده اند و بدون مجوز وخارج از برنامه ريزي رسمي و قانوني توسعه شهري (طرح هاي جامع و تفصيلي) در درون يا خارج از محدوده قانوني شهرها به وجود آمده است. عمدتاً فاقد سند مالكيت هستند و از نظر ويژگيهاي كالبدي و برخورداري از خدمات و زيرساخت هاي شهري مشابه بافتهاي فرسوده شديداً دچار كمبود هستند.
2-3-4- بافت فرسوده
بافت فرسوده شهري به عرصه هايي از محدوده قانوني شهرها اطلاق مي شود كه به دليل فرسودگي كالبدي، عدم برخورداري مناسب از دسترسي سواره، تاسيسات، خدمات و زير ساختهاي شهري آسيب پذير بوده و از ارزش مكاني، محيطي و اقتصادي نازلي برخوردارند. اين بافت ها به دليل فقر ساكنين و مالكين آنها امكان نوسازي خودبخودي را نداشته و نيز سرمايه گذاران انگيزه‌اي جهت سرمايه گذاري در آن را ندارند. معيارهاي اساسي شناسايي و تشخيص اينگونه بافتها در ادامه ارائه مي گردد.
بافت هاي فرسوده به سه دسته :
الف – بافت هاي داراي ميراث فرهنگي
ب – بافت هاي شهري (فاقد ميراث فرهنگي )
ج – بافت هاي حاشيه اي (سكونتگاههاي غيررسمي ) تقسيم مي گردند.
2-3-4-1-بافت هاي داراي ميراث هاي شهري
بافت هاي داراي ميراث هاي شهري بافت هايي هستند كه دربرگيرنده آثار بجاي مانده از گذشته وجايگزين ناپذيري هستند كه مي توانند در آگاهي جوامع از ارزشهاي فرهنگي وگذشته خود كمك كند. حفظ آنها علاوه بر برانگيختن غرور ملي و ايجاد حس هويت، بر كيفيت زندگي نيز مي افزايد. اين آثار كه به يكي ازسه دوره باستان، دوره تاريخي و يا معاصر تعلق دارد، يا به ثبت آثارملي رسيده اند و يا درليست ميراث هاي با ارزش سازمان ميراث فرهنگي وگردشگري قرار مي گيرند.
2-3-4-2- بافت هاي شهري(فاقد ميراث شهري)
بافت هاي شهري (فاقد ميراث شهري ) بافت هايي هستند كه در محدوده قانوني قرار دارند، داراي مالكيت رسمي وقانوني اند. اما ازنظر برخورداري از ايمني، استحكام وخدمات شهري دچار كمبود هستند.
2-3-4-3- بافت هاي حاشيه اي (سكونتگاههاي غيررسمي )
بافت هاي حاشيه اي (سكونتگاههاي غيررسمي )، بافتهايي هستند كه بيشتر در حاشيه شهرها و كلان شهرهاي كشور قرار دارند و خارج از برنامه رسمي توسعه شكل گرفته اند. ساكنين اين بافت ها را گروه هاي كم درآمد و مهاجران روستايي وتهيدست شهري تشكيل مي دهند. اين بافت هاي خودرو كه با سرعت ساخته شده اند، فاقد ايمني، استحكام، امنيت اجتماعي، خدمات و زيرساخت هاي شهري مي باشند( حبیبی و دیگران،1386 : 62).

2-3-5- ویژگي عمومي بافتهاي فرسوده
معیار اساسی برای شناسایی و تشخیص این گونه بافتها به شرح ذیل می باشد :
2-3-5- 1- عمر ابنيه
ساختمان هاي موجود در اين گونه بافتها عمدتاً‌ قديمي مي باشد يا فاقد رعايت استانداردهاي بودن آنها از ظاهر ساختمان قابل تشخيص است. ابنيه اين بافتها عمدتاً تاب مقاومت درمقابل زلزله اي با شدت متوسط را ندارد. بیشتر این ساختمانها دارای قدمتی بیش از 50 سال می باشد.
2-3-5- 2- دانه بندي و تعداد طبقات در این سایت مطالب به صورت text only نمایش داده می شود و عکس ها و نمودار ها و.. درج نمی شود. برای دانلود فایل اصلی به سایت sabzfile.com مراجعه نمایید
ابنيه مسكوني واقع دراينگونه بافتها عمدتاُ ريز دانه بوده واكثر آنها يك يا دو طبقه هستنتد. مساحت عرصه این گونه بناها کمتراز 200 مترمربع است.
در این سایت مطالب به صورت text only نمایش داده می شود و عکس ها و نمودار ها و.. درج نمی شود. برای دانلود فایل اصلی به سایت sabzfile.com مراجعه نمایید

2-3-5- 3- نوع مصالح
مصالح بكار رفته در اينگونه بافتها عمدتاً از انواع خشتي، و آجر و چوب و يا آجر وآهن بدون رعايت اتصالات افقي و عمودي و فاقد سیستم سازه ای می باشند.
2-3-5- 4- وضعيت دسترسي ها
بافتهاي فرسوده كه عمدتاً بدون طرح قبلي ايجاد شده اند عمدتاً از ساختاري نامنظم برخوردارند و دسترسي هاي موجود درآنها عمدتاً پياده مي باشد به گونه اي كه اكثر معابر آن بن بست يا با عرض كمتر از 6 متر بوده و ضريب نقوذناپذيري در آنها كمتر از 30/. است. مساحت عرصه ابنيه واقع شده دراين بافتها عمدتاً كمتر از 200 متر مربع مي باشد. معابر این بلوکها دارای عرض حداقل 8 متر می باشد.
2-3-5- 5- وضعيت خدمات و زير ساختهاي شهري